„Wyglądasz przecież normalnie” – o przewlekłym zmęczeniu, które jest niewidzialne dla innych

Przewlekłe (chroniczne) zmęczenie to jedno z najbardziej niedocenianych doświadczeń osób chorujących. Nie widać go na pierwszy rzut oka, trudno je zmierzyć, a jeszcze trudniej wytłumaczyć bliskim. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest chroniczne zmęczenie, dlaczego otoczenie często go nie rozumie i co może pomóc.

Czym jest chroniczne zmęczenie w chorobie przewlekłej

Każdy z nas doświadcza zmęczenia i rozumie, czym ono jest. Wracasz po ciężkim dniu w pracy, padasz na kanapę lub kładziesz się do łóżka i przesypiasz osiem godzin, a rano jest lepiej. Czasem zmęczenie nie odchodzi tak łatwo i towarzyszy Ci jeszcze przez kilka kolejnych dni. W końcu jednak odpuszcza i czujesz się lepiej. Tak działa zmęczenie u większości osób. Ma swój początek, ma koniec, ma logikę. 

Przewlekłe zmęczenie działa inaczej. Nie przechodzi po przespanej nocy. Nie mija po weekendzie. Nie ma związku z tym, ile się wczoraj działo i może pojawić się nawet po spokojnym dniu spędzonym w łóżku. Jest też nieprzewidywalne: rano budzisz się i dopiero wtedy czujesz, ile masz dzisiaj energii. Czasem wystarcza jej na prysznic, śniadanie i zakupy. Czasem ledwo wystarcza na prysznic. 

Jest jeszcze jedna rzecz, która odróżnia je od zwykłego zmęczenia: często bywa niewidzialne. Ta niewidzialność może występować na trzech poziomach. Pierwszy jest medyczny: badania często wychodzą w normie, więc otoczenie (a czasem nawet i lekarze) zaczyna wątpić. Drugi związany jest z interakcjami: osoba przewlekle zmęczona często nie „wygląda” na chorą, więc inni nie reagują odruchową empatią. Trzeci jest kulturowy: żyjemy w świecie, który ceni produktywność i bycie dzielnym, a zmęczenie traktuje jako słabość do pokonania. Te trzy poziomy tworzą sytuację, w której osoba przewlekle chora nie tylko zmaga się ze zmęczeniem, ale także musi je nieustannie „udowadniać” albo „tłumaczyć się z niego”. A to samo w sobie jest wyczerpujące. 

Opisywane zjawisko w medycynie ma swoją nazwę – chronic fatigue – i oznacza zmęczenie, które utrzymuje się tygodniami, miesiącami, czasem latami (Menting i in., 2021). Nie jest odrębną chorobą, ale objawem towarzyszącym wielu chorobom przewlekłym: od tocznia i stwardnienia rozsianego, przez fibromialgię i chorobę Hashimoto, po choroby nowotworowe.

Niewidzialna choroba, niewidoczne cierpienie – dlaczego otoczenie nie dostrzega zmęczenia

Wyobraź sobie taką scenę. Spotykasz się z przyjaciółką na kawie. Rozmawiasz, śmiejesz się, wyglądasz nieźle, fajne ciuchy, makijaż (zależało Ci). Nikt nie widzi, że umycie się rano zajęło Ci czterdzieści minut, wybranie ubrania kosztowało Cię dużą część energii na cały dzień, a po spotkaniu będziesz leżeć dwa dni, żeby móc się choć częściowo zregenerować. Za to Twoja przyjaciółka ma przed sobą uśmiechniętą osobę i myśli: „widzę, że jest lepiej”. Nie dlatego, że lekceważy Twoje doświadczenia, a dlatego, że jej mózg robi dokładnie to, co mózg każdego człowieka: ocenia sytuację na podstawie tego, co widzi. A widzi osobę, która wygląda dobrze. 

Zresztą badania to potwierdzają (Breivik, 2015; Zernicke i in., 2025): kiedy ból nie wywołuje widocznych objawów (grymasu, jęku, utykania) otoczenie reaguje znacznie słabiej. Automatyczna, odruchowa empatia potrzebuje bodźca wizualnego. Gdy go nie ma, musi ją zastąpić empatia poznawcza, czyli świadomy wysiłek, żeby wejść w czyjąś perspektywę. A to wymaga wiedzy i odpowiedniego nastawienia.

Problem w tym, że nawet przy najlepszych chęciach istnieje pewna bariera, która sprawia, że zdrowy człowiek nie jest w stanie w pełni zrozumieć doświadczenia osoby przewlekle chorej i chronicznie zmęczonej. Psychologowie nazywają tę barierę luką empatyczną. 

O tym, jak radzić sobie, kiedy czujesz, że wszystko Cię przerasta, a otoczenie tego nie widzi, rozmawiamy w odcinku naszego podcastu: Kiedy wszystko przytłacza – jak radzić sobie w kryzysie?